Ανακαλύφθηκε ο μηχανισμός μετά από 30 χρόνια

Σύνοψη

• Ερευνητές από τα πανεπιστήμια της Οξφόρδης, του Κέιμπριτζ και του Νιούκαστλ εντόπισαν τον ακριβή μηχανισμό μέσω του οποίου μια συγκεκριμένη γονιδιακή παραλλαγή προκαλεί τη φλεγμονώδη νόσο του εντέρου (IBD).
• Η γονιδιακή παραλλαγή HLA-DRB1*01:03 οδηγεί τον οργανισμό στην παραγωγή αυτοαντισωμάτων που μπλοκάρουν την ιντερλευκίνη-10 (IL-10), μια πρωτεΐνη που λειτουργεί ως φυσικό «φρένο» στις φλεγμονές.
• Η ανάλυση σε 4.900 ασθενείς έδειξε ότι το 3,5% φέρει αυτά τα αυτοαντισώματα, ανοίγοντας τον δρόμο για τη δημιουργία στοχευμένων αιματολογικών τεστ και εξατομικευμένων θεραπειών.
• Η ανακάλυψη δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό The New England Journal of Medicine, προσφέροντας ελπίδα για αποφυγή μακροχρόνιων ανοσοκατασταλτικών αγωγών.

Η χρόνια φλεγμονώδης νόσος του εντέρου (IBD), η οποία περιλαμβάνει τη νόσο του Crohn και την ελκώδη κολίτιδα, αποτελεί μια από τις πιο εξουθενωτικές χρόνιες παθήσεις, επηρεάζοντας εκατομμύρια ανθρώπους παγκοσμίως. Παρά την πρόοδο των ιατρικών θεραπειών, η ακριβής βιολογική αλυσίδα που πυροδοτεί τη νόσο σε αρκετούς ασθενείς παρέμενε άγνωστη. 

Μια νέα συνεργατική έρευνα από το Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, το Πανεπιστήμιο του Νιούκαστλ και το Πανεπιστημιακό Νοσοκομείο του Κέιμπριτζ, η οποία δημοσιεύθηκε στο κορυφαίο ιατρικό περιοδικό The New England Journal of Medicine, αποκαλύπτει τον μηχανισμό δράσης μιας γονιδιακής παραλλαγής που απασχολούσε την επιστημονική κοινότητα εδώ και τρεις δεκαετίες.

Τι ακριβώς προκαλεί την ανεξέλεγκτη φλεγμονή στο IBD;

Η χρόνια φλεγμονώδης νόσος του εντέρου (IBD) τροφοδοτείται εν μέρει από αυτοαντισώματα που εξουδετερώνουν την ιντερλευκίνη-10 (IL-10), τον θεμελιώδη κατασταλτικό μηχανισμό της φλεγμονής του οργανισμού. Η παραγωγή αυτών των αυτοαντισωμάτων σχετίζεται άμεσα με την παρουσία της γονιδιακής παραλλαγής HLA-DRB1*01:03, επιβεβαιώνοντας μια γενετική συσχέτιση που παρέμενε επιστημονικά ανεξήγητη για 30 χρόνια και ανοίγοντας τον δρόμο για απόλυτα στοχευμένες θεραπείες.

Κύρια σημεία της έρευνας

• Δείγμα και μεθοδολογία: Εξετάστηκαν δείγματα αίματος από 4.900 ασθενείς με IBD και 1.000 υγιείς μάρτυρες (ομάδα ελέγχου).
• Επιπολασμός αυτοαντισωμάτων: Το 3,5% των ασθενών με IBD (2,5% με νόσο του Crohn και 4,4% με ελκώδη κολίτιδα) διέθετε αυτοαντισώματα κατά της IL-10. Στην ομάδα ελέγχου, το ποσοστό ήταν 0%.
• Ο ρόλος του IL-10: Η ιντερλευκίνη-10 λειτουργεί ως χημικός αγγελιοφόρος μεταξύ των κυττάρων για τον τερματισμό της φλεγμονώδους απόκρισης.
• Γενετικός παράγοντας: Η παρουσία των εξουδετερωτικών αυτοαντισωμάτων συνδέεται στατιστικά σχεδόν απόλυτα με το αλληλόμορφο HLA-DRB1*01:03.

Πριν από 30 χρόνια, επιστήμονες από την Οξφόρδη είχαν παρατηρήσει ότι η παραλλαγή του γονιδίου HLA-DRB1, γνωστή ως 01:03, εντοπιζόταν με ασυνήθιστα υψηλή συχνότητα σε ασθενείς που υπέφεραν από σοβαρές μορφές IBD. Εκείνη την εποχή, η στατιστική συσχέτιση ήταν σαφής, αλλά ο βιολογικός μηχανισμός, το «πώς» δηλαδή το συγκεκριμένο γονίδιο προκαλούσε τις βλάβες στον εντερικό βλεννογόνο, δεν μπορούσε να εξηγηθεί.

Το γονίδιο HLA (Human Leukocyte Antigen) είναι κρίσιμο για τη λειτουργία του ανοσοποιητικού συστήματος, καθώς βοηθά τα κύτταρα να διακρίνουν τις πρωτεΐνες του ίδιου του σώματος από τις πρωτεΐνες των εισβολέων (όπως οι ιοί και τα βακτήρια). Όπως αποδεικνύεται από τα νέα δεδομένα, οι φορείς της παραλλαγής HLA-DRB1*01:03 έχουν αυξημένη προδιάθεση να παράγουν αντισώματα που επιτίθενται λανθασμένα σε έναν από τους σημαντικότερους χημικούς αγγελιοφόρους του οργανισμού τους: την ιντερλευκίνη-10 (IL-10).

Ο κρίσιμος ρόλος της Ιντερλευκίνης-10

Η IL-10 είναι μια κυτταροκίνη η οποία εκκρίνεται από το ανοσοποιητικό σύστημα με αποκλειστικό σκοπό να καταστείλει τη φλεγμονώδη απόκριση. Όταν το σώμα αντιμετωπίζει μια λοίμωξη, η φλεγμονή είναι απαραίτητη, ωστόσο, όταν ο κίνδυνος περάσει, το σύστημα πρέπει να επανέλθει σε κατάσταση ηρεμίας. Η IL-10 είναι το χημικό σήμα που πατάει το «φρένο» στη φλεγμονή.

Στους ασθενείς που εξετάστηκαν, τα αυτοαντισώματα εξουδετερώνουν την IL-10, με αποτέλεσμα το φρένο να μην λειτουργεί. Η φλεγμονώδης απόκριση στο έντερο συνεχίζεται ανεξέλεγκτα, προκαλώντας τις χαρακτηριστικές βλάβες της νόσου του Crohn και της ελκώδους κολίτιδας. Η ανακάλυψη βασίστηκε σε προηγούμενες έρευνες που αφορούσαν εξαιρετικά σπάνιες, κληρονομικές μορφές IBD σε μικρά παιδιά, όπου οι μεταλλάξεις απενεργοποιούσαν εντελώς την παραγωγή IL-10 ή των υποδοχέων της. Η διαπίστωση ότι ένας παρόμοιος, αλλά επίκτητος μέσω αυτοαντισωμάτων, μηχανισμός εντοπίζεται σε χιλιάδες ενήλικες ασθενείς, αλλάζει τα δεδομένα.

Από τη διάγνωση στην κλινική πρακτική

Σήμερα, η αντιμετώπιση του IBD βασίζεται συχνά στη λογική της δοκιμής και του λάθους. Οι ασθενείς, πολλοί εκ των οποίων βρίσκονται στην εφηβεία ή στις αρχές της δεκαετίας των 20 ετών, λαμβάνουν ισχυρά ανοσοκατασταλτικά φάρμακα, κορτικοστεροειδή ή βιολογικούς παράγοντες. Η αποτυχία μιας θεραπείας σημαίνει μετάβαση σε μια άλλη, ενώ σε πολλές περιπτώσεις η χειρουργική αφαίρεση τμήματος του εντέρου παραμένει η μόνη λύση.

Με τη νέα ανακάλυψη, οι ερευνητές επισημαίνουν την ανάγκη ανάπτυξης ενός απλού αιματολογικού τεστ, το οποίο θα ανιχνεύει άμεσα τα επίπεδα αυτών των συγκεκριμένων αυτοαντισωμάτων. Εάν ένας ασθενής ανήκει στο 3,5% που φέρει αυτή τη συγκεκριμένη βιολογική υπογραφή (που μεταφράζεται σε χιλιάδες ασθενείς σε εθνικό και παγκόσμιο επίπεδο), ο ιατρός μπορεί να του χορηγήσει εξατομικευμένη θεραπεία. Οι νέες θεραπείες θα εστιάζουν είτε στην αδρανοποίηση των συγκεκριμένων αυτοαντισωμάτων, είτε στην καταστροφή των κυττάρων Β που τα παράγουν, παρακάμπτοντας τα ευρέως φάσματος ανοσοκατασταλτικά.

Αυτή η προσέγγιση ακριβείας αναμένεται να μειώσει δραστικά τις παρενέργειες, να περιορίσει τις πολυήμερες νοσηλείες και να αποτρέψει την ανάγκη για επεμβάσεις, προσφέροντας παράλληλα σημαντική οικονομική ανακούφιση στα εθνικά συστήματα υγείας, τα οποία δαπανούν τεράστια ποσά ετησίως για τη διαχείριση της νόσου. Ο καθηγητής Simon Travis, κλινικός γαστρεντερολόγος του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης, χαρακτήρισε το εύρημα ως την «πιο συναρπαστική ανακάλυψη μιας ολόκληρης καριέρας με εξειδίκευση στο IBD».