Πριν το Facebook υπήρχε το Finger: η ιστορία του πρώτου social network – Η τεχνολογική επανάσταση του 1971

Το Finger, 55 χρόνια μετά τη γέννησή του, εξακολουθεί να λειτουργεί και να χρησιμοποιείται από λάτρεις της τεχνολογίας.

Ένα πρωτόκολλο του 1971, χωρίς λογαριασμούς, χωρίς αλγόριθμο και χωρίς κεντρικό διακομιστή, θεωρείται σήμερα από πολλούς η πρώτη μορφή κοινωνικού δικτύου στην ιστορία του διαδικτύου. Το όνομά του είναι Finger και, 55 χρόνια μετά τη γέννησή του, εξακολουθεί να λειτουργεί, να χρησιμοποιείται από λάτρεις της τεχνολογίας και, σύμφωνα με όσους ασχολούνται μαζί του, να «περιμένει» μια νέα άνθηση.

Περνώντας το δάχτυλο πάνω στην οθόνη

Η ιστορία ξεκινά το 1971 στο Εργαστήριο Τεχνητής Νοημοσύνης του Πανεπιστημίου Στάνφορντ, όπου ερευνητές μοιράζονταν έναν κοινό υπολογιστή με λειτουργικό σύστημα χρονομερισμού. Ο μόνος τρόπος να μάθει κανείς ποιος ήταν συνδεδεμένος ήταν η εντολή WHO, η οποία επέστρεφε μια ατέλειωτη και δυσανάγνωστη λίστα. Ο μηχανικός του εργαστηρίου Λες Ερνεστ παρατηρούσε καθημερινά μια σκηνή που επαναλαμβανόταν: συνάδελφοι να περνούν το δάχτυλό τους πάνω στην οθόνη προσπαθώντας να καταλάβουν ποιος ήταν εκεί. «Έβλεπα συχνά ανθρώπους να περνούν το δάχτυλό τους στην οθόνη λέγοντας πράγματα όπως “Να ο Ντον, αυτή είναι η Πάτι, αλλά δεν ξέρω πότε τελευταία φορά είδαμε τον Τομ”», είχε περιγράψει αργότερα ο ίδιος. Από αυτή τη χειρονομία, με το δάχτυλο (finger στα αγγλικά) να διατρέχει την οθόνη, πήρε και το όνομά του το πρωτόκολλο.

Ο Ερνεστ έγραψε ένα πρόγραμμα που εμφάνιζε τα ονόματα των χρηστών, την τοποθεσία τους και, κυρίως, πόση ώρα ήταν ανενεργό κάθε τερματικό, ώστε να ξέρει αν άξιζε τον κόπο να σηκωθεί και να περπατήσει μέχρι το γραφείο κάποιου συναδέλφου. Χωρίς να το επιδιώξει, είχε εφεύρει την έννοια της «παρουσίας δικτύου», τον πυρήνα δηλαδή κάθε σύγχρονου κοινωνικού δικτύου. Το 1977 το πρωτόκολλο επισημοποιήθηκε μέσα από τεχνική προδιαγραφή που συνέταξε ο Κεν Χάρενστιν, ενώ η οριστική του μορφή καθορίστηκε το 1991.

Πέρα από την απλή ένδειξη σύνδεσης, το Finger επέτρεπε στους χρήστες να δημοσιεύουν το περιεχόμενο δύο αρχείων κειμένου στον προσωπικό τους φάκελο, γνωστά ως .plan και .project. Αρχικά προορίζονταν για επαγγελματική ενημέρωση σχετικά με το τι δούλευε κανείς εκείνη τη στιγμή. Πολύ γρήγορα όμως οι χρήστες τα μετέτρεψαν σε κάτι πιο προσωπικό, γεμίζοντάς τα με ποιήματα, ανέκδοτα, ημερολόγια, σχέδια σε ASCII και άρθρα. Πολλοί το θεωρούν, όχι άδικα, το πρώτο μικρομπλόγκ της ιστορίας του διαδικτύου.

Το πιο γνωστό παράδειγμα παραμένει το .plan του Τζον Κάρμακ, συνιδρυτή της id Software και δημιουργού παιχνιδιών όπως το Doom και το Quake. Από το 1996 έως το 2010, χιλιάδες θαυμαστές μπορούσαν να διαβάσουν απευθείας τις σκέψεις του σχετικά με την εξέλιξη της μηχανής γραφικών των αγαπημένων τους παιχνιδιών. Σήμερα τα κείμενα αυτά παραμένουν αρχειοθετημένα στο GitHub και θεωρούνται ένα από τα πιο πολύτιμα τεχνικά ντοκουμέντα στην ιστορία της βιντεοπαιχνιδοβιομηχανίας. Στις 18 Αυγούστου του 1997, ο Κάρμακ ανακοίνωσε μέσω του .plan του, και όχι μέσα από κάποια επίσημη ανακοίνωση, την πρόθεσή του να διαθέσει δημόσια τον πηγαίο κώδικα του Doom.

Το πρωτόκολλο βρήκε εφαρμογή ακόμη και σε αντικείμενα. Γύρω στο 1982, φοιτητές του Πανεπιστημίου Κάρνεγκι Μέλον, κουρασμένοι να κατεβαίνουν άδικα ως το μηχάνημα αναψυκτικών της σχολής, τοποθέτησαν αισθητήρες που κατέγραφαν πόσα μπουκάλια υπήρχαν και πόσο κρύα ήταν. Η πληροφορία αυτή γινόταν διαθέσιμη μέσω Finger, σε ό,τι θεωρείται σήμερα ένα από τα πρώτα «έξυπνα» συνδεδεμένα αντικείμενα στην ιστορία, πρόδρομος του σημερινού Internet of Things.

Η πτώση του Finger δεν οφείλεται σε αλλαγή μόδας, αλλά σε ζήτημα ασφαλείας. Στις 2 Νοεμβρίου του 1988, το περίφημο σκουλήκι Morris εκμεταλλεύτηκε ένα κενό στον δαίμονα fingerd για να εξαπλωθεί, μολύνοντας περίπου έξι χιλιάδες υπολογιστές, το δέκα τοις εκατό περίπου ολόκληρου του τότε διαδικτύου. Παράλληλα, το ίδιο το πρωτόκολλο αποκάλυπτε ευαίσθητα προσωπικά δεδομένα, κάτι που προκάλεσε την προοδευτική εγκατάλειψή του από τους διαχειριστές συστημάτων μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του ’90.

Παρά ταύτα, το Finger δεν εξαφανίστηκε ποτέ εντελώς. Το 2020 αποκαλύφθηκε ότι κακόβουλοι χρήστες εκμεταλλεύτηκαν το ενσωματωμένο finger.exe των Windows για να «κατεβάσουν» κρυφά κακόβουλο λογισμικό, χρησιμοποιώντας ένα εργαλείο που θεωρείται αξιόπιστο και σχεδόν αόρατο στα συστήματα ασφαλείας. Ταυτόχρονα, με το ρεύμα του λεγόμενου «μικρού διαδικτύου» και πρωτοκόλλων ελαφριάς κατασκευής, το Finger αποκτά και πάλι μικρή αλλά ενεργή κοινότητα, μέσα από υπηρεσίες όπως το Happy Net Box, το Finger.Farm και το plan.cat, το τελευταίο εκ των οποίων επικοινωνεί ακόμη και με το δίκτυο Mastodon.